سنتور، این ساز خوشآهنگ و اصیل ایرانی، با آن صدای شفاف و زنگدارش که گویی از دل تاریخ موسیقی این مرز و بوم برمیخیزد، یکی از پیچیدهترین و در عین حال دلنشینترین سازهای مضرابی در خانواده سازهای زهی-ضربهای جهان به شمار میرود. ساختمان ذوزنقهای شکل و منحصر به فرد آن، که حاصل قرنها تکامل و نوآوری هنرمندان ایرانی است، مجموعهای دقیق و هماهنگ از اجزای ساز سنتور را در خود جای داده است. هر یک از این اجزای تشکیل دهنده سنتور نقشی حیاتی در تولید، تشدید و کیفیت نهایی صدای این ساز ایفا میکند. در این مقاله، قصد داریم سفری به دنیای درونی این ساز داشته باشیم و با نام اجزای سنتور و کارکرد هر یک از اجزای مختلف سنتور به تفصیل آشنا شویم. درک صحیح از این اجزا نه تنها به شناخت بهتر این ساز کمک میکند، بلکه قدردانی ما را از هنر و دانش سازندگان آن دوچندان خواهد کرد.
کالبد اصلی: جعبه سنتور یا جعبه طنینی (Soundbox)
جعبه سنتور یا طنینی، بدنه اصلی و در واقع قلب تپنده سنتور است. این بخش وظیفه تشدید ارتعاشات حاصل از سیمها و تبدیل آنها به صدایی پرحجم و دلنشین را بر عهده دارد. کیفیت چوب و دقت در ساخت این جعبه، تأثیر مستقیم و بهسزایی بر کیفیت صدای نهایی سنتور دارد. اجزای تشکیل دهنده سنتور در این بخش عبارتند از:
۱. صفحه رویی (Top Plate/Soundboard): این بخش مهمترین قسمت جعبه طنینی در انتقال و تشدید صدا است. صفحه رویی معمولاً از چوبهای باکیفیت و دارای رزونانس خوب مانند گردو، آزاد و گاهی توت ساخته میشود. ضخامت این صفحه در نقاط مختلف و نوع چوب انتخابی، تأثیر مستقیمی بر زنگ، حجم و طنین صدای سنتور دارد. بر روی این صفحه، دو حفره مشبک و زیبا به نام “گل سنتور” یا “شبکه” تعبیه شده است که علاوه بر جنبه زیباییشناختی، به خروج بهتر صدا از جعبه و ایجاد رزونانس مطلوب کمک میکنند. طرح این گلها در سنتورهای مختلف میتواند متفاوت باشد و گاهی نشاندهنده مهر یا سلیقه سازنده است.
۲. صفحه زیرین (Bottom Plate): این صفحه، کف جعبه طنینی را تشکیل میدهد و معمولاً از همان جنس چوب صفحه رویی یا چوبی با چگالی مشابه ساخته میشود. اگرچه نقش آن در تشدید صدا به اندازه صفحه رویی نیست، اما در استحکام کلی جعبه و بازتاب امواج صوتی در داخل آن مؤثر است.
۳. کلافها (Sides/Frame): دیوارههای جانبی سنتور که صفحه رویی و زیرین را به یکدیگر متصل کرده و شکل ذوزنقهای ساز را به وجود میآورند، کلاف نامیده میشوند. سنتور دارای چهار کلاف است:
* کلاف جلو (یا کلاف بزرگتر/قاعده بزرگ ذوزنقه): این کلاف در سمتی قرار دارد که به نوازنده نزدیکتر است.
* کلاف عقب (یا کلاف کوچکتر/قاعده کوچک ذوزنقه): این کلاف در سمت دورتر از نوازنده قرار میگیرد.
* کلاف راست (یا ضلع مایل راست): در این کلاف، گوشیهای کوک سنتور تعبیه میشوند.
* کلاف چپ (یا ضلع مایل چپ): در این کلاف، سیمگیرها قرار دارند.
جنس کلافها نیز معمولاً از چوب گردو یا چوبهای سخت دیگر است تا استحکام لازم برای تحمل فشار سیمها و حفظ شکل کلی ساز را فراهم کند. ضخامت و ارتفاع کلافها نیز در حجم و کیفیت صدای ساز تأثیرگذار است.
۴. پلها (Internal Braces/Sound Posts): در داخل جعبه طنینی و معمولاً چسبیده به صفحه رویی یا بین صفحه رویی و زیرین، چندین قطعه چوب کوچک به نام پل قرار داده میشود. تعداد و محل دقیق این پلها بسته به تجربه و روش سازنده میتواند متفاوت باشد (معمولاً بین ۲ تا ۵ پل). این پلها دو نقش اساسی دارند: اول، تقویت ساختار صفحه رویی و جلوگیری از تغییر شکل آن تحت فشار زیاد سیمها؛ دوم، کمک به توزیع و انتقال ارتعاشات در سرتاسر صفحه رویی و در نتیجه بهبود کیفیت و یکنواختی صدای ساز. جنس این پلها نیز از چوب است و نحوه قرارگیری و اتصال آنها به صفحات، از رموز کار سازندگان ماهر سنتور محسوب میشود.
سیمها: منشأ نوای سنتور
سیمها، یا به عبارت دقیقتر وترها، بخش اصلی تولیدکننده صدا در سنتور هستند. ارتعاش این سیمها در اثر ضربه مضراب، نوای اولیه را ایجاد میکند که سپس توسط جعبه طنینی تقویت و رنگآمیزی میشود.
تعداد و جنس سیمها: سنتورهای رایج امروزی معمولاً دارای ۷۲ سیم هستند که در ۱۸ گروه چهارتایی (۴ سیم همکوک برای هر نت) دستهبندی میشوند. این ۷۲ سیم به دو بخش تقسیم میشوند:
۳۶ سیم مربوط به گروه سیمهای “سفید” (پوزیسیون اول) که معمولاً از جنس فولاد ضد زنگ (Stainless Steel) یا آلیاژهای مشابه با صدایی شفاف و زنگدار هستند.
۳۶ سیم مربوط به گروه سیمهای “زرد” (پوزیسیون دوم) که معمولاً از جنس برنج، فسفر برنز یا آلیاژهای مس با صدایی گرمتر و بمتر نسبت به سیمهای سفید هستند. ضخامت سیمها در نتهای مختلف متفاوت است؛ سیمهای مربوط به نتهای بمتر، ضخیمتر و سیمهای مربوط به نتهای زیرتر، نازکتر هستند.
نحوه قرارگیری: هر گروه چهارتایی از سیمها از روی یک خرک عبور کرده و به گوشیهای کوک در سمت راست و سیمگیرها در سمت چپ متصل میشوند.
خرکها (Bridges)
خرکها قطعات چوبی کوچکی هستند که نقش بسیار مهمی در ساختمان و صدای سنتور ایفا میکنند.
تعداد و جنس: در سنتورهای استاندارد معمولاً ۱۸ خرک وجود دارد؛ ۹ خرک برای سیمهای سفید و ۹ خرک برای سیمهای زرد. خرکها معمولاً از چوبهای سخت و فشرده مانند گردو، شمشاد یا افرا ساخته میشوند تا بتوانند فشار سیمها را تحمل کرده و ارتعاشات را به خوبی به صفحه رویی منتقل کنند.
شکل و عملکرد: هر خرک دارای شیارهای بسیار ظریفی بر روی سطح بالایی خود است که سیمها از درون آنها عبور میکنند. پایه خرک مستقیماً بر روی صفحه رویی سنتور قرار میگیرد. وظیفه اصلی خرکها، نگه داشتن سیمها در ارتفاع معین از سطح صفحه، تقسیمبندی طول سیم برای تولید نتهای مختلف و انتقال ارتعاش سیمها به صفحه رویی برای تشدید صدا است. محل دقیق قرارگیری خرکها بر روی صفحه سنتور برای کوک دقیق و صدای مطلوب ساز بسیار حیاتی است. در بالای هر خرک، یک مفتول فلزی نازک (معمولاً از جنس برنج یا فولاد) قرار دارد که از ساییدگی چوب خرک در اثر تماس با سیم جلوگیری میکند و به شفافیت بیشتر صدا نیز کمک میکند.
اجزای تنظیم و نگهداری سیمهای سنتور
برای اینکه سیمهای سنتور بتوانند نوای صحیح و دلنشینی تولید کنند، نیاز به اجزایی برای نگهداری، کشش و تنظیم دقیق دارند.
۱. گوشیهای کوک (Tuning Pegs): در کلاف سمت راست سنتور، به تعداد سیمهای موجود (معمولاً ۷۲ عدد)، گوشیهای فلزی از جنس فولاد یا برنج تعبیه شده است. هر سیم به دور یک گوشی پیچیده میشود و نوازنده با استفاده از یک آچار مخصوص (کلید کوک)، با چرخاندن این گوشیها، میزان کشش هر سیم را تغییر داده و در نتیجه آن را برای نت مورد نظر کوک میکند. دقت و کیفیت ساخت گوشیها در نگهداری کوک ساز بسیار مهم است.
۲. سیمگیرها (Hitch Pins): در کلاف سمت چپ سنتور، به موازات گوشیهای کوک، میخهای فلزی کوچکی به نام سیمگیر (یا گاهی ساچمه) وجود دارد. انتهای دیگر هر سیم (پس از عبور از روی خرک و شیطانک سمت چپ) به یکی از این سیمگیرها قلاب شده و محکم میشود. این بخش وظیفه مهار کردن انتهای سیمها را بر عهده دارد.
۳. شیطانک (Nut/Saddle): در هر دو سمت چپ و راست صفحه رویی، قبل از آنکه سیمها به سیمگیرها یا گوشیهای کوک برسند، از روی یک مفتول یا تیغه باریک فلزی یا گاهی چوبی به نام شیطانک عبور میکنند. شیطانکها ارتفاع سیمها را در این دو نقطه نسبت به سطح ساز تنظیم کرده و نقطه شروع ارتعاش مؤثر سیم را مشخص میکنند. در واقع، طول مؤثر سیم که در تولید فرکانس نت نقش دارد، فاصله بین دو شیطانک (یا شیطانک و خرک) است. شیطانکها همچنین به هدایت منظم سیمها به سمت گوشیها و سیمگیرها کمک میکنند.
مضرابها
اگرچه مضرابها جزو اجزای ساز سنتور به معنای قطعات متصل به بدنه آن نیستند، اما ابزار جداییناپذیر و ضروری برای نواختن این ساز محسوب میشوند. مضرابها دو قطعه چوبی سبک و معمولاً تراشخورده به شکلی خاص هستند که نوازنده آنها را در دست گرفته و با ضربه زدن بر روی سیمها، صدا تولید میکند. جنس چوب مضراب (معمولاً گردو، شمشاد، آزاد، یا سرخدار)، وزن، طول، ضخامت و شکل سر مضراب (که گاهی با نمد پوشانده میشود تا صدایی نرمتر ایجاد کند) در رنگ و کیفیت صدای حاصله تأثیرگذار است. انتخاب مضراب مناسب بستگی به سلیقه نوازنده و نوع موسیقی اجرایی دارد.
نتیجهگیری:
همانطور که مشاهده شد، هر یک از اجزای مختلف سنتور، از بزرگترین بخش آن یعنی جعبه طنینی گرفته تا کوچکترین قطعه مانند یک سیمگیر، نقشی دقیق و حسابشده در عملکرد کلی این ساز دارد. نام اجزای سنتور و شناخت کارکرد آنها به ما نشان میدهد که سنتور تنها مجموعهای از چوب و فلز نیست، بلکه نتیجه قرنها تجربه، ذوق هنری و دانش فنی استادکاران ایرانی است. کیفیت مواد اولیه، دقت در ساخت و مونتاژ اجزای تشکیل دهنده سنتور، همگی دست به دست هم میدهند تا آن نوای جادویی و منحصر به فردی را خلق کنند که قرنهاست گوش و جان ایرانیان و جهانیان را نوازش میدهد. درک این پیچیدگی و ظرافت، احترام ما را به این میراث گرانبهای فرهنگی دوچندان میکند و اهمیت حفظ و انتقال این هنر اصیل را بیش از پیش آشکار میسازد. سنتور، با تمامی اجزایش، نمادی از هماهنگی و هارمونی است که در نهایت به خلق زیبایی میانجامد.
