یکی از قدیمیترین و زیباترین سازهای زهی جهان است که صدایی لطیف، آرامشبخش و خیالانگیز دارد. این ساز در فرهنگها و تمدنهای مختلف از مصر باستان و ایران تا یونان و اروپا، جایگاهی ویژه داشته و اغلب به عنوان ساز فرشتگان یا الهامبخش خدایان شناخته میشود. در این مقاله با تاریخچه، ساختار، انواع، طرز نواختن، کاربرد و جایگاه چنگ در موسیقی امروز آشنا میشویم.
________________________________________
تاریخچه ساز چنگ یا Harp
قدمت ساز چنگ به بیش از ۴۵۰۰ سال پیش بازمیگردد. در کتیبهها و نقاشیهای باستانی بینالنهرین، ایران، مصر و هند تصاویری از نوازندگان چنگ دیده میشود. در ایران باستان، چنگ یکی از مهمترین سازها در دربار هخامنشیان و ساسانیان بود. حتی در شاهنامه، چنگنوازانی مانند باربد بهعنوان موسیقیدانان بزرگ معرفی شدهاند.
در قرون وسطی، چنگ در موسیقی مذهبی کلیساها و اشعار عاشقانه دورهی رمانتیک اروپا بهوفور استفاده میشد و به مرور، ساز چنگ شکل پیچیدهتری به خود گرفت.
________________________________________
ساختار ساز چنگ
چنگ از یک بدنهی چوبی خمیده، مجموعهای از سیمهای فلزی یا نایلونی و پایه تشکیل شده است. سیمها به صورت مورب بین بدنه و جعبه صدا کشیده شدهاند و هر سیم یک نت خاص را تولید میکند.
از ویژگیهای منحصر بهفرد چنگ، نبود پرده یا دسته برای انگشتگذاری است. نواختن آن کاملاً با انگشتان دست انجام میشود و تنظیم کوک سیمها نقش کلیدی در تولید نتها دارد.
________________________________________
انواع ساز چنگ
چنگ در طی قرنها به شکلهای مختلفی تکامل یافته است. در ادامه با چند نوع رایج چنگ آشنا میشویم:
۱. چنگ کلاسیک یا پدالدار (Concert Harp)
این نوع چنگ دارای ۴۷ سیم و ۷ پدال برای تغییر گام و کوکهاست و در ارکسترهای سمفونیک استفاده میشود.
۲. چنگ سلتی یا فولوکلوریک (Celtic Harp)
کوچکتر از چنگ کنسرتی است و پدال ندارد. اغلب در موسیقی سنتی ایرلند و اسکاتلند استفاده میشود.
۳. چنگ ایرانی
نوعی از چنگ سنتی ایران با بدنهای کوچکتر و بدون پدال است که در گذشته در دربار ساسانیان نواخته میشد. امروزه تلاشهایی برای احیای این ساز انجام شده است.
۴. چنگ الکترونیک
نسخهی مدرن و قابل تنظیم برای اجرای سبکهای امروزی، با قابلیت اتصال به آمپلیفایر و افکتها
طرز نواختن چنگ
نوازندگی چنگ با انگشتان دست راست و چپ انجام میشود. هر دست به دستهای از سیمها اختصاص دارد و با ترکیب حرکات بالا، پایین، سرانگشت، بند دوم انگشت و کشیدن، نتها نواخته میشوند.
در چنگ پدالدار، نوازنده با پای خود پدالهایی را فشار میدهد تا گام موسیقی تغییر کند. این امر باعث اجرای قطعات پیچیده با مدولاسیونهای متعدد میشود.
________________________________________
صدای ساز چنگ چگونه است؟
صدای چنگ بسیار ملایم، روان، شفاف و آسمانی است. این صدا بهدلیل ارتعاش آزاد سیمها و بدنهی چوبی بزرگ آن، طنین خاصی دارد که در کمتر سازی یافت میشود. به همین دلیل در صحنههای رویایی فیلمها یا قطعات آرامشبخش زیاد استفاده میشود.
________________________________________
کاربرد Harp در موسیقی مدرن
چنگ نهتنها در موسیقی کلاسیک، بلکه در ژانرهای مختلفی مانند:
• نیوایج (New Age)
• جاز
• پاپ
• موسیقی فیلم
• موسیقی درمانی نقش پررنگی دارد.
امروزه چنگنوازان مشهوری مثل Deborah Henson-Conant و Joanna Newsom سبکهای نوآورانهای را وارد دنیای این ساز کردهاند.
جایگاه ساز چنگ در موسیقی ایرانی
هرچند چنگ در دورهی اسلامی تا حد زیادی از موسیقی ایرانی کنار رفت، اما اسناد و آثار تاریخی بسیاری وجود دارد که نشان میدهد این ساز از ارکان اصلی موسیقی ایرانی در دوران ساسانی بوده است.
در دهههای اخیر، نوازندگانی چون ارسلان کامکار تلاش کردهاند تا نسخههایی مدرن از چنگ ایرانی طراحی کنند و آن را دوباره وارد صحنهی موسیقی ملی کنند.
________________________________________
ساز چنگ و مدیتیشن
بهدلیل صدای آرامبخش چنگ، از آن در موسیقی درمانی، یوگا، مدیتیشن و ریلکسیشن استفاده میشود. صدای این ساز میتواند به کاهش استرس و افزایش تمرکز کمک کند.
جمعبندی
چنگ یکی از زیباترین سازهای جهان است که هم از نظر تاریخی و هم از نظر احساسی جایگاهی بینظیر دارد. صدای دلنشین، ظاهر خاص و تکنیک نواختن منحصربهفرد، این ساز را به گزینهای عالی برای علاقهمندان به موسیقی کلاسیک و مدرن تبدیل کرده است.
اگر به دنبال یادگیری سازی متفاوت، الهامبخش و آرامشبخش هستی، چنگ انتخابی جادویی برای تو خواهد بود.
